هر كه شكّ كند در ايمان كافر شود ، مراد اينست كه در ايمان يقين بايد وهر كه شكّ كند در آن يعنى احتمال خلاف آن بدهد هر چند احتمال مرجوحى باشد كافرست مانند كسى كه انكار كند ، ومراد به « ايمان » اسلام است نه « ايمان بمعنى أخصّ » مگر اين كه مخالف آن نيز كافر باشد چنانكه مذهب سيّد مرتضى است رضى اللّه عنه . 8486 من أبدى صفحته للحقّ هلك « 1 » . هر كه ظاهر كند صفحهء روى خود را از براي حقّ هلاك شود ، مراد به « حقّ » هر امر حقّ ثابتي باشد ومراد به « ظاهركردن صفحهء روى خود از براي آن » چهره شدن با آنست « 2 » ومعارضه‌كردن با آن وقيام در مقام انكار وابطال آن ، وبه « هلاك‌شدن » افتادن در زيان وخسران يا فضيحت ورسوايى .

--> ( 1 ) اين حديث در بعضي كتب تتمهء دارد وآن اينست : « عند جهلة النّاس » يعنى هر كه ظاهر كند صفحهء روى خود را براي حقّ هلاك مىشود نزد نادانان مردم . توضيح آنكه اين روايت در دو مورد از نهج البلاغة نقل شده : يكى - در خطبهء 16 باب خطب ودوم - در باب كلم قصار ابن أبي الحديد در شرح آن در باب خطب چنين گفته : ( ج 1 ، ص 91 چاپ مصر بسال 1329 ) : « قوله ( ع ) : من أبدى صفحنه للحقّ هلك ، وفي بعض الروايات في آخره « عند جهلة الناس » والتأويل مختلف فمراده على الرواية الأولى وهي الصحيحة : من كاشف الحقّ مخاصما له هلك ، وهي كلمة جارية مجرى المثل . ومراده على الرواية الثانية : من أبدى صفحته لنصرة الحقّ غلبه أهل الجهل لأنهم العامّة وفيهم الكثرة فهلك » ودر باب كلم قصار در شرح آن گفته : « قد تقدم تفسيرنا لهذه الكلمة في اوّل الكتاب ومعناها : من نابذ اللّه وحاربه هلك ، يقال لمن خالف وكاشف قد أبدى صفحته » . وجاحظ نيز اين كلمه را در صد كلمهء منتخبه از أمير المؤمنين عليه السلام نقل كرده ورشيد الدين وطواط نيز آن را شرح كرده هر كه طالب باشد رجوع كند بشرح كلمهء 88 ( ص 42 چاپ طهران بسال 1342 باهتمام وتصحيح نگارنده ) . ( 2 ) كذا وگويا مراد مواجهه وهم چهره شدن با آنست كه همان مقابله باشد .